Share this:

.

Odpowiedź na tytułowe pytanie nie jest, wbrew pozorom, łatwa. Nasuwający się zrazu trop wyznaniowy niewiele wyjaśnia. Owszem, jako wyznawca prawosławia chylę czoła przed ogromem teologiczno-liturgicznej spuścizny chrześcijańskiego Cesarstwa Rzymskiego, przed zrodzoną w jego łonie ikonografią i architekturą sakralną, ale wszystkie te „rzeczy” mam niejako na co dzień, odnajduję je w modlitewniku, cerkiewnym nabożeństwie, domowym kąciku z ikonami i w tym codziennym obcowaniu nie odnoszę ich jakoś specjalnie do bizantyjskiego źródła. Zatem trop religijny – może religijno-sentymentalny byłby lepszym określeniem – nie daje odpowiedzi na postawione pytanie..

Po namyślę przyznaję, że główna przyczyna mojej sympatii do Bizancjum leży gdzie indziej. Otóż wschodnie Cesarstwo, zachowując na poły baśniowy, bliski każdemu fascynatowi historii urok dawnych cywilizacji, jest zarazem bliskie temu, co my, współcześni, zwykliśmy nazywać państwem.

Weźmy choćby pod lupę sprawy gospodarcze. Niektórzy twierdzą, że państwowa ingerencja w gospodarkę nieuchronnie kończy się marszem ku ustrojowi totalitarnemu. Jeden pan napisał nawet na ten temat książkę, w której zaczytywał się niegdyś młody Studyta. Przez lata, które minęły od tamtej – a także dzieł jeszcze jednego pana – lektury, Studyta wiele spraw sobie przemyślał, w absolutną słuszność poglądów wzmiankowanych wyżej panów zwątpił a „chrześcijański socjalizm” stał mu się znacznie bliższy. Co więcej, wiele jego śladów odnalazł w państwie Romejów.

To prawda, że położenie geograficzne Konstantynopola sprzyjało koncentracji światowego handlu w tym mieście. Kommerkion, 20% podatek od wartości każdej zawieranej przez zamorskich kupców transakcji (przy czym podatek płaciły obie strony!) zapewniał niebywały dopływ pieniędzy do państwowej i cesarskiej kasy. Bizantyjska biurokracja – zaryzykowałbym twierdzenie, że Bizancjum w swojej ponad tysiącletniej historii więcej zawdzięcza urzędniczej klasie eunuchów niż, znakomitej skądinąd, armii – potrafiła sporą część tego bogactwa przetworzyć w wielkie inwestycje obronne, urbanistyczne a nawet, jak powiedzielibyśmy dzisiaj, socjalne. Ubóstwo w Bizancjum, choć z pewnością wielkie wedle naszej spasionej miary, nigdy nie osiągnęło rozmiarów dramatycznych, zagrażających stabilności społecznej. Historia to w dużej mierze zapis katastrof spowodowanych tym, że biednym pozwolono upaść zbyt nisko. Niech pamiętają o tym wszyscy bezrefleksyjni krytycy „socjalu” i „państwa-niańki”. Bizantyjczykom udało się tego typu katastrof uniknąć i chwała im za to.

Podoba mi się też bizantyjska mobilność na drabinie społecznej. Całkiem pokaźny odsetek bazyleusów i patriarchów wywodził się z prostych, ubogich rodzin. Ot, choćby św. Justynian Wielki i jego żona Teodora. Albo cesarze z dynastii macedońskiej i paflagońskiej. Święci patriarchowie Mikołaj Mistyk, syn niewolnicy, i Jan Postnik, syn rzemieślnika robiącego w marmurze (awans rzeźbiarza do rangi artysty to stosunkowo świeża sprawa). I jeszcze wielu innych można by dodać do tej listy. W Bizancjum księża parafialni mieli obowiązek prowadzenia szkółek dla dzieci i zapewne to oni „wyławiali” co zdolniejszych uczniów i rekomendowali ich wyżej. Do cesarskiego sierocińca Orphanotrophos, kuźni „państwowych menedżerów” położonej w pobliżu Wielkiego Pałacu, trafiały szczególnie uzdolnione sieroty. Awans społeczny, mimo formalizmu tego społeczeństwa, nie był dla zdolnych ludzi z gminu zamknięty, w odróżnieniu od społeczeństw feudalnych.

Glosa: Nie jestem bynajmniej wrogiem feudalizmu, w pewnych okolicznościach to zdecydowanie najlepszy ustrój. Zresztą i Bizancjum miało swój epizod feudalny w postaci wojskowego osadnictwa ormiańskiego w Anatolii, które umożliwiało przez długi czas odpieranie najazdów arabskich i perskich. Ale bizantyjska otwartość na awans społeczny, świadcząca o tym, że mimo ciągłej niestabilności na szczytach władzy (w końcu co trzeci bazyleus nie umarł we własnym łóżku lub na polu bitwy, wielu zmarło na skutek powikłań po nagłych operacjach okulistycznych) dbano tam o interes państwa pojmowanego jako holistyczna wspólnota, imponuje mi.

Podoba mi się harmonijne bizantyjskie połączenie dziedzictwa greckiego i rzymskiego z chrześcijaństwem. I „postmodernizm” urbanistyczny Polis, gdzie obok sanktuariów, monasterów i relikwii pełno było antycznych posągów a delficki trójnóg zdobił stadion hipodromu.

I to, że bazyleus po zwycięskiej kampanii odbywał triumf, podobnie jak jego rzymscy poprzednicy.

I to, że na Makros Embolos, ulicy luksusowych butików owych czasów, sprzedawano obcokrajowcom malowane na szkle miniaturki z wizerunkiem bazyliki Hagia Sophia.

I to, że w odróżnieniu od wielu współczesnych państw, Bizancjum potrafiło radzić sobie z nadmierną samowolą swoich „oligarchów”.

I, last but not least, że Bizantyjczycy nigdy nie dostali zawrotu głowy od czytania Arystotelesa, bo nigdy nie musieli go odkrywać. Co za tym idzie inna była u nich relacja filozofii i teologii… Ale to już inna historia.

Podoba mi się wreszcie stosunek Bizantyjczyków do wojny. To, co tak dziwiło wielu zachodnich rycerzy czyli fakt, że Romeje woleli kupować pokój niż walczyć, nie było wcale oznaką dekadencji czy słabości Bizancjum. Kiedy dochodziło do walki, Bizantyjczycy nie byli przecież łatwym przeciwnikiem. Opłacanie pokoju wynikało z zaawansowanej chrystianizacji Cesarstwa, w którego świadomości tkwiło ugruntowane w teologii Ojców Kościoła przekonanie, że przelew krwi jest zawsze grzechem, nawet jeśli walczymy w obronie lub innym sprawiedliwym celu. I że warto czasem uszczuplić nieco państwową kasę, żeby eskalację tego grzechu powstrzymać. Oczywiście, jeżeli stan kasy na to pozwala. Cesarstwo, wówczas najbogatsze państwo chrześcijańskiego świata, miało taką możliwość.

Jest smutnym faktem, że wzajemna niechęć „Romejów” i „Franków” narastała przez wieki. Pierwsi, co tu kryć, z wyższością spoglądali na nieokrzesanych – choć „okrzesujących się” ze stulecia na stulecie – łacinników, drudzy w zetknięciu z misterną machiną państwową, luksusami i zamożnością Cesarstwa, często reagowali zazdrością i zarzucali „Grekom” zniewieściałość, chytrość i inne grzechy. Biskup Liutprand z Cremony, poseł cesarza niemieckiego z satysfakcją opisuje paskudne w smaku danie z duszonego w sosie rybnym koźlęcia, gdyż trudno mu znaleźć coś innego co mógłby w Konstantynopolu skrytykować. Przybycie do Niemiec księżniczki Teofano, wydanej za cesarza Otona II, wywołuje nad Renem zgorszenie. Młoda cesarzowa nie tylko przywykła do codziennej kąpieli, jedwabnych szat i biżuterii o orientalnym rozmachu, ale ma też zwyczaj czytania książek a przede wszystkim używa do jedzenia złotego widelca!

Pewnie takie właśnie sprawy legły u podstaw czarnej legendy Bizancjum, która swoją kulminację osiągnęła w słynnej pracy Gibbona i odpisujących od niego historyków wieku pary i elektryczności. Dziś mamy ten niechlubny okres w historiografii za sobą, można wręcz powiedzieć, że żyjemy w czasach prawdziwego rozkwitu bizantynistyki i rehabilitacji Bizancjum. Może jest tak dlatego, że coraz więcej ludzi dostrzega jak podobne do współczesnych państw było wschodnie cesarstwo rzymskie?

.